Historia Duszpasterstwa Akademickiego w Londynie

Polskie Duszpasterstwo Akademickie w Londynie ma już wieloletnią tradycję. Rozwija się rytmem kolejnych fal polskiej emigracji i etapami patronujących mu duszpasterzy. Swoim początkiem sięga już pierwszych lat II wojny światowej. Służyło wtedy studentom, oddelegowanym z szeregów Polskich Sił Zbrojnych do ukończenia studiów w Londynie oraz inteligencji pracującej, zamieszkałej na terenie Londynu lub na jego przedmieściach.

W 1942 r. pierwszym duszpasterzem młodych, choć jeszcze nieoficjalnie, został ks. prałat Stanisław Bełch, który z czasem otrzymał nominację na to miejsce najpierw z rąk ministra Folkierskiego w czerwcu 1945 r., a potem z rąk ks. bpa Józefa Gawliny. Już wówczas przystanią Duszpasterstwa Akademickiego stała się kaplica Little Brompton Oratory, należąca do angielskich oratorianów.

Przy jego wsparciu, szybko zawiązało się Zrzeszenie Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźctwie. Ks. Bełch miał świadomość, że po zakończeniu wojny wielu Polaków zostanie w Wielkiej Brytanii. Stąd, oprócz szkoły w Pitsford Hall, z jego inicjatywy otwarto w 1946 r. Hospicjum św. Stanisława, który pełniło rolę domu studenckiego i ośrodka duszpasterskiego, przy 21 Earl’s Court Square. Hospicjum, oprócz miejsc noclegowych oraz kaplicy, miało pomieszczenia biurowe, użytkowane przez organizacje społeczne, świetlicę oraz kuchnię. Ze stołówki korzystali studenci mieszkający w hospicjum oraz poza nim. Zadaniem bursy, oprócz zapewnienia bytu materialnego polskim studentom, była troska o ich duchowy rozwój. Oderwanie polskiej młodzieży od domu rodzinnego i ojczyzny, przebywanie w obcym środowisku oraz niepewna przyszłość sprawiały, że studenci przeżywali rozterki natury moralnej. W ramach akademika, również z inicjatywy ks. Stanisława Bełcha, funkcjonowało Koło Życia Wewnętrznego św. Stanisława (dla starszych studentów) oraz Koło Tomistyczne (dla młodszych).

W hospicjum znalazło swoją siedzibę także Polskie Katolickie Stowarzyszenie Uniwersyteckie (PKSU) „Veritas”, zainicjowane w 1945 r., które w każdą sobotę organizowało „Gospodę pod dzwonnicą”. W ramach przygotowywanych wieczorów miejsce miały występy o charakterze literackim (nieraz improwizowane), poczęstunek oraz wspólne tańce. W hospicjum działał klub filmowy, którego celem było prezentowanie filmów o wysokiej wartości artystycznej i moralnej (niekoniecznie o tematyce religijnej), oraz biblioteka i czytelnia. Istniała możliwość wypożyczenia literatury pięknej i książek o tematyce religijnej. W ramach czytelni dostępne były czasopisma polskie, angielskie i francuskie. Ośrodek podobny do Hospicjum św. Stanisława działał również w Irlandii. W Cork, na 9 Dyke Parade, Polacy mieli hospicjum studenckie, które było prowadzone przez PKSU „Veritas”. Po wojnie na życzenie Stolicy Apostolskiej z Koła Tomistycznego i Koła św. Stanisława ks. Bełch uczynił reprezentację polskiej młodzieży w Pax Romana. W tym czasie założył najpierw Katolicki Fundusz Wydawniczy, który potem przekształcił w Katolicki Ośrodek Wydawniczy (KOW) „Veritas”, jedyne wydawnictwo niezależne katolickie dla Polaków w okresie niewoli sowieckiej po II wojnie, tak zasłużone dla kultury polskiej. W 1947 r. Fundusz „Veritas” przejął administrację Hospicjum św. Stanisława, tworząc tam ośrodek wydawniczy.

Ks. Stanisław Bełch jako Duszpasterz Akademicki w Londynie

Kiedy w 1948 r. ks. Stanisław Bełch wyjechał do Ameryki, by pogłębić swoje studia, Duszpasterstwo Akademickie przejął ks. kanonik Tadeusz Kirschke, więzień obozów w Murnau i Flossenburg, potem kapelan wojskowy we Włoszech, ewakuowany do Wielkiej Brytanii wraz z żołnierzami 2 Korpusu. Energicznie zaczął kontynuować pracę podjętą przez swojego poprzednika. Już jednak w 1952 r. musiał opuścić Wielką Brytanię, gdyż został powołany do pracy w Rozgłośni „Radio Wolna Europa” w Monachium. Pracował tam przez wiele lat. Po powrocie do Anglii z długoletniej pracy w RWE, ks Kirschke ponownie przez parę lat współpracował z Duszpasterstwem Akademickim, zanim choroba Parkinsona go osłabiła, tak iż już musiał zamieszkać w hospicjum sióstr nazaretanek. Zmarł 15 IV 1996 r. w domu na Hammersmith w Londynie.

Ks. Tadeusz Kirschke jako redaktor Rozgłośni “Radio Wolna Europa”

Księdza Kirschke w Duszpasterstwie Akademickim zastąpił po jego wyjeździe do Monachium ks. kanonik Henryk Kornacki. Okres ten wyróżnił się szczególnie organizowaniem pielgrzymek do sanktuarium w Walsingham, pełniącego ważną rolą w życiu Kościoła katolickiego i anglikańskiego na Wyspach Brytyjskich. Wybudowano tam w XI w. mały domek – kaplicę, na wzór domku Świętej Rodziny w Nazarecie – angielskie Nazaret. Sanktuarium szybko rozwinęło się i zdobyło sławę w Europie. Ks. Kornacki przyjeżdżał tam chętnie z młodymi studentami z Polski. Po kilku latach pracy w Londynie, ks. Kornacki umarł 19 I 1956 r.

Po powrocie ze Stanów Zjednoczonych, na polecenie abpa Gawliny ks. prałat Stanisław Bełch wrócił do Wielkiej Brytanii. Mieszkał najpierw prywatnie na Ealingu w Londynie (1957-1968), a potem w Fawley Court u księży marianów, gdzie uczył chłopców historii Kościoła i był spowiednikiem (1968-1987). Był tam również duszpasterzem akademickim. W tym czasie powołał w Londynie do życia Stowarzyszenie „Juventus Christiana”, głosił rekolekcje, odczyty, często go było słychać w Radiu Watykańskim, nawet w BBC, pisał artykuły do Gazety Niedzielnej. Przede wszystkim pracował nad ukończeniem swego Dzieła o św. Stanisławie, Biskupie oraz tłumaczeniem Sumy Teologicznej św. Tomasza z Akwinu. Za zgodą ks. abpa Ignacego Tokarczuka, ordynariusza przemyskiego, mając 83 lat, w stanie całkowitego wyczerpania pracą naukową, po 48 latach pobytu za granicą, ks. Bełch powrócił do kraju 29 VII 1987 i zamieszkał w Domu Księży Emerytów w Korczynie k. Krosna nad Wisłokiem. Tam zmarł 3 VI 1989 w wieku 85 lat.

Po śmierci ks. Kornackiego, Duszpasterstwo Akademickie prowadził ks. prałat Kazimierz Krzyżanowski, więzień obozów w Rottenbergu, Buchenwaldzie i Dachau, potem kapelan 12 pułku Ułanów Podolskich we Włoszech i w Anglii. W 1961 r. został przeniesiony do Nottingham, gdzie zmarł 14 X 1988 r.

Pamiątkowa fotografia z 1935 r. przedstawia grupę ministrantów przy kościele parafialnym w Dobrzyniu, gdzie ks. Kazimierz Krzyżanowski pracował jako prefekt przed II wojną światową.

Po ks. Krzyżanowskim Duszpasterstwem Akademickim zajęli się na krótko ks. prałat Jan Szponar i ks. dr Józef Kołodziejczyk. W tym czasie, w 1961 r. doszły do skutku starania o światynię dla Polaków w środkowym Londynie. Polskie duszpasterstwo, zarówno parafialne, jak i akademickie, przeniosło się w 1963 r. z Brompton Oratory do kościoła pw. św. Andrzeja Boboli. Duszpasterstwo Akademickie straciło wtedy chwilowo swój indywidualny wyraz i przeżyło własny zmierzch.

Po dłuższej przerwie o nową, trwalszą formę Duszpasterstwa Akademickiego bardzo mocno zabiegali profesorowie Imperial College, Henryk Sawistowski i Andrzej Folkierski, oraz studenci ze Zrzeszenia. W wyniku ich starań, 9 IX 1974 r. bp Władysław Rubin (od 1979 r. kardynał), po śmierci abpa Józefa Gawliny delegat prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego do opieki nad emigracją i uchodźstwem polskim (1964-1980), za zgodą angielskich katolickich władz kościelnych, mianował Duszpasterzem Akademickim na Londyn i Anglię ks. prałata Tadeusza Kuklę.

Nowy Duszpasterz zaczął swoją pracę w trudnych warunkach, brakowało bowiem ośrodka duszpasterskiego i zaplecza materialnego. Wiele jednak osób przychodziło mu z pomocą. Ks. Kukla zamieszkał najpierw w kapelani studenckiej More House na 53 Cromwell Rd (Univeristy Chaplaincy). Tam też organizował Msze święte i pierwsze spotkania z młodzieżą. Po upływie roku życie duszpasterskie przemieściło się z powrotem do Little Brompton Oratory, do kaplicy, która po dzień dzisiejszy służy Duszpasterstwu Akademickiemu.

Duszpasterzowi Akademickiemu przypadła w tym czasie rola kapłana - społecznika. W 1981 r. objął w dzierżawę hostel, położony w ekskluzywnej dzielnicy Londynu na 44 Ennismore Garden, należący do sióstr zmartwychwstanek. Tu utworzył ośrodek Duszpasterstwa Akademickiego, z kaplicą i akademikiem. Dom mógł wówczas zapewnić czasowe zamieszkanie około 20 osobom i niejednokrotnie stanowił wielką ostoję dla młodych Polaków, przyjeżdżających do Londynu. W licznych przypadkach, ks. Kukla (od 1986 r. prałat Jego Świątobliwości) nie tylko użyczał dachu nad głową, ale pomagał w znalezieniu pracy, w otrzymaniu stypendium, rekomendował w nowym środowisku. Hostel istniał do momentu sprzedania go przez siostry w 1987 r.

Ks. Prałat Tadeusz Kukla, Rektor Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii.

W trudnej sytuacji ks. Kuklę przyjął wówczas na mieszkanie na 1 Kensington Gate inż. Mieczysław Harusewicz. Kancelaria Duszpasterstwa przeniosła się wówczas na dłuższy czas do Ogniska Polskiego na 55 Exhibition Rd. Codzienne Msze święte od 1989 r. odprawiane były w Maria Assumpta Chapel, na 23 Kensington Square, należącej do Sisters of Assumption, niedzielne natomiast kontynuowane były w Little Brompton Oratory.

Działalność Duszpasterstwa Akademickiego obejmowała szeroki zakres potrzeb duchowych, religijnych, kulturalnych i charytatywnych. Koncentrowała się m.in. na organizowaniu adwentowych i wielkopostnych rekolekcji, zainaugurowanych przez bpa Bohdana Bejze, grup biblijnych i modlitewnych, prelekcji z różnych dziedzin wiedzy, grup dyskusyjnych, wycieczek, zabaw młodzieżowych i aktywności sportowych. Utworzono w ten sposób nieformalny Klub Inteligencji Katolickiej, mający ogromny wpływ na życie Kościoła Katolickiego wśród Polaków na emigracji. Z prelekcjami zapraszani byli w tym czasie znamienici goście, wśród których nie zabrakło dostojników kościelnych i wybitnych naukowców. Wśród zaproszonych gości byli m.in. kard. Józef Glemp, Prymas Polski, kard. Władysław Rubin, kard. Henryk Gulbinowicz, abp Tadeusz Gocłowski, abp Szczepan Wesoły, abp Henryk Muszyński, abp Alfons Nossol, abp Stanisław Nowak, bp Bohdan Bejze, bp Edward Materski, ks. Jerzy Mirewicz SJ, ks. Karol Zieliński, ks. Stanisław Świerczyński, ks. Tadeusz Koczwara, ks. Paweł Jasiński, ks. Jan Mikulski, ks. Józef Matysiak, ks. Tadeusz Sporny SJ, ks. dr Władysław Wyszowadzki, ks. dr Henryk Posłuszny, ks. Antoni Dębski SDB, ks. Paweł Przybylski, ks. Adam Szczerbiński, ks. prof. Janusz Pasierb, ks. prof. Roman Dzwonkowski, ks. prof. Andrzej Szostek, o. Krzysztof Kasznica, ks. dr Stanisław Kowalczyk, ks. dr Stanisław Brzozowski, ks. dr Kazimierz Kurek, s. Bożena Medeksza, dr Stanisław Andrzejewski, Zofia Archibald-Szymańska, prof. Władysław Bartoszewski, prof. Józef Biliński, Małgorzata Bryczyńska, prof. Wiesław Chrzanowski, Ryszard Czarnecki, red. Antoni Czułowski, dr Zygmunt Dąbek, inż. Wojciech Dłużewski, prof. Kazimierz Dopierała, dr Krzysztof Dybciak, dr Stefan Frankiewicz, dr Józef Garliński, Jędrzej Giertych, Andrzej Gwiazda, dr Andrzej Jonscher, Marek Jurek, prof. Jerzy Koczy, Janina Kwiatkowska, dr Alina Lichtarowicz, Eugeniusz Lubomirski, Antoni Macierewicz, dr Włodzimierz Mier-Jędrzejowicz, Czesław Miłosz, Kornel Morawiecki, dr Alicja Moskalowa, prof. Mieczysław Paszkiewicz, prof. Jerzy Pietrkiewicz, dr Krystyna Płachcińska, red. Antoni Pospieszalski, gen. Klemens Rudnicki, dr Alina Siomkajło, prof. Jerzy Starnawski, inż. Olgierd Stepan, prof. Władysław Stróżewski, Anna Szczepanowska, A. i R. Szymańscy, Aleksander Tomski, prof. Jerzy Wojciechowski, Cecylia Wołkowińska, komandor Bohdan Wroński, Małgorzata Zajączkowska, red. Karol Zbyszewski.

Duszpasterstwo Akademickie zaangażowane było również w niesienie pomocy najbardziej potrzebującym. Rozciągało w tym czasie stałą opiekę duchową nad chorymi w szpitalu Mabledon. Grupy młodzieży, wraz z duszpasterzem, regularnie odwiedzały chorych Polaków, spędzając z nimi całe popołudnia. Włączyło się także czynnie w coroczną pielgrzymkę krzyży, organizowana przez Aid to the Church in Need, dla zwrócenia uwagi świata na prześladowanie Kościoła w krajach komunistycznych. Stało się także organizatorem wielu inicjatyw religijnych, jak np. Fr. Popiełuszko Memorial Mass for the Martyrs of the XX Century.

Duszpasterstwo Akademickie stało się niezwykle ważnym pomostem pomiędzy Polakami na emigracji i przyjeżdżającymi z Polski, łamiąc niejednokrotnie bariery pomiędzy tymi dwoma środowiskami Polaków. 28-letnia posługa ks. prałata Tadeusza Kukli jako Duszpasterza Akademickiego wywarła ogromny wpływ na obecny kształt polskiej emigracji na Wyspach Brytyjskich, a osoby, które przeszły przez Duszpasterstwo, do dzisiaj są filarami wielu organizacji, zarówno kościelnych, jak i społecznych.

Po nominacji ks. prałata Tadeusza Kukli na Wikariusza Delegata dla Polaków w Anglii i Walii w 2002 r., Duszpasterze Akademiccy często się zmieniali, co nie sprzyjało integracji wspólnoty. Nie mniej każdy z nich pozostawił trwały ślad w pracy duszpasterskiej akademickiej wspólnoty. Odpowiedzialnymi kapłanami za Duszpasterstwo byli kolejno: ks. prof. Franciszek Kampka, od września 2002 r. do maja 2003 r., ks. Tadeusz Białas COr, od maja do września 2003 r., ks. Mirosław Cukier, od września 2003 r. do września 2004 r., ks. dr Jerzy Breś, od września 2004 r. do lipca 2005 r., ks. Sławomir Hermanowicz, od lipca do września 2005 r., ks. dr Mirosław Łanoszka, od września 2005 r. do sierpnia 2006 r., ks. dr Romuald Szczodrowski, od września 2006 r. do września 2007 r., a od września 2007 r jest nim ks. Marek Reczek, kapłan diecezji sandomierskiej.

Źródła:

J. Bełch, Ks. Stanisław Franciszek Bełch, Premislia Christiana, tom IV (1990/1991) Przemyśl 1992.
M. Bełch OP, Ks. Stanisław Bełch, [online], http://borek_st.republika.pl/archiwum/belch_s.htm
Z Jagodziński, Dwudziestolecie Duszpasterstwa Akademickiego, „Tydzień Polski” z 5 XI 1994, s. 9-10.
A. Romejko, Nauczyciele i wychowawcy polskiej młodzieży w Wielkiej Brytanii – ks. Stanisław Bełch i ks. Józef Jarzębowski, referat wygłoszony 18 X 2004 w ramach sympozjum polonijnego nt. Funkcje i zadania elit w środowiskach polonijnych w Bydgoszczy, zorganizowanego przez Akademię Bydgoską im. Kazimierza Wielkiego i Światową Radę Badań nad Polonią, [online], http://www.romejko.com/opracowanie6.htm.
E. Rusin, Poglądy i działalność społeczna Księdza Stanisława Bełcha na emigracji, praca doktorska pisana pod kierunkiem ks. Henryka Skowrońskiego, ATK Warszawa 1998.
A. Siomkajło, W pracy i w obrzędzie, „Gazeta Niedzielna” z 2 VII 1989, nr 27/2135.
A. Simokajło, Duszpasterstwo Akademickie, [mps], Archiwum Duszpasterstwa Akademickiego.

Duszpasterstwo Akademickie 2007